Eski Türk edebiyatı çalışmaları, her şeyden önce bu köklü geleneğin sınırlarını belirleyen doğru bir tanım ve adlandırma ihtiyacıyla başlar. Bu edebi geleneği anlamak adına başvurulacak en temel kaynaklardan biri, Prof. Dr. Ömer Faruk Akün’ün "Divan Edebiyatı" maddesidir.

​

1. Divan Edebiyatının Tanımı ve Kapsamı

​

Ömer Faruk Akün’ün tanımıyla Divan edebiyatı; estetik ve teorik esaslarını İslam kültürü dairesinden alan, özellikle Fars edebiyatının etkisiyle şekillenen bir gelenektir. 13. yüzyıldan 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar varlığını sürdüren bu edebiyat, Arapça ve Farsça kelimelerin yoğun yer aldığı zengin bir dil yapısına sahiptir. Yaklaşık altı asır boyunca bünyesinde köklü bir zayıflama veya yapısal bozulma yaşamadan devam etmiş, kendine has estetik değerlerini korumayı başarmış bir sistemdir.

​

2. Adlandırma Problemi ve Tarihsel Süreç

​

Bu edebi geleneğin üretim aşamasında (klasik dönemde) bugünkü anlamıyla bir "isim" sorunu bulunmamaktaydı. Eserler türlerine göre "şiir", "manzum", "nesir" veya "inşa" olarak anılmaktaydı. Adlandırma ihtiyacı, "Edebiyat-ı Cedide" (Yeni Edebiyat) akımının ortaya çıkışıyla belirginleşmiştir. Yeniye karşı eskiyi tanımlama ihtiyacı doğunca, bu döneme "Edebiyat-ı Kadime" (Eski Edebiyat) denilmeye başlanmıştır.

Tarihsel süreçte bu edebiyata yönelik farklı yaklaşımlar sonucu çeşitli isimlendirmeler yapılmıştır:

• Havas / Saray / Enderun Edebiyatı: Toplumun üst tabakasına ve seçkinlere (elite) hitap ettiği düşüncesiyle kullanılmıştır.

• Medrese / İslami Türk / Ümmet Edebiyatı: Dini unsurların yoğunluğuna vurgu yapan bu isimler, edebiyatın sanat ve estetik yönünü göz ardı ettiği için kapsayıcılık noktasında eleştirilmiştir.

• Osmanlı Edebiyatı: Batılı araştırmacıların da (Hammer, Gibb) tercih ettiği bu isim, edebiyatın başlangıcının (13. yüzyıl) Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan (1300’ler başı) öncesine dayanması nedeniyle kronolojik bir eksiklik taşımaktadır.

• Klasik Türk Edebiyatı: Günümüzde akademik dünyada en çok tercih edilen terimdir. Bazı eleştirmenler "klasik" kelimesinin Batı merkezli bir kavram olduğunu savunsa da, bu edebiyat kendi formu ve estetiği içinde özgün bir klasiktir.​

 

3. "Divan Edebiyatı" Teriminin Kökeni

​

"Divan edebiyatı" tamlaması ilk kez Mütareke döneminde Ömer Seyfettin ve Ali Canip Yöntem gibi isimler tarafından kullanılmaya başlanmıştır. Terimin yaygınlaşması, Cumhuriyet döneminde ders kitaplarına girmesiyle (Ömer Seyfettin’in "Eski Divan Edebiyatı" vurgusu gibi) gerçekleşmiştir.

İlginç bir nokta ise ismin kaynağıdır. Bugün bu isim şairlerin eserlerini topladığı "Divan" adlı kitap formuna dayandırılsa da, ilk çıkış noktası "Sultanın Divanı"dır. Şiirin sarayda, devletin yönetim merkezi olan divan ortamında icra edilmesine atıfla bu isim verilmiş; zamanla kitap formuyla özdeşleşmiştir.

​

4. Temel Eser Formları ve Kitap Sanatı

 

Divanlar ve Tertip Düzeni

Şairlerin şiirlerini belirli bir düzenle topladıkları eserlere "Divan" denir. Bir divanın oluşturulması; kâğıt üretiminden ciltlenmesine kadar büyük maliyet ve emek gerektiren bir kitap sanatı sürecidir. Mürettep (düzenli) bir divan şu sıralamayı takip eder:

1. Dibace/Mukaddime: Önsöz bölümü (Örneğin Fuzuli’nin Türkçe Divan mukaddimesi, şairin sanat anlayışını yansıtır).

2. Kasideler: Din ve devlet büyüklerine yazılan övgü şiirleri.

3. Musammatlar: Terci-i bent ve terkib-i bentler.

4. Tarih Kıtaları: Önemli olayların tarihinin ebced hesabı ile düşürüldüğü şiirler.

5. Gazeller: Divanın en hacimli kısmıdır ve Osmanlı alfabesine göre alfabetik (elifba sırası) olarak dizilir.

6. Mukataat: Fret, rubai, tuyuğ ve beyit gibi kısa formlar.

 

Mesneviler

​

Olay anlatımına dayalı, beyit sınırlaması olmayan ve her beytin kendi içinde kafiyeli olduğu formdur. Leyla ile Mecnun gibi aşk hikâyelerinden dini, tasavvufi ve ahlaki (nasihatname, pendname) içeriklere kadar geniş bir yelpazeyi kapsar.

​

Mecmualar (Şiir ve Nazire Mecmuaları)

​

• Şiir Mecmuaları: Bir kişinin beğendiği şiirleri derlediği kişisel antolojilerdir. İçinde yemek tariflerinden ilaç yapımına kadar farklı bilgiler de yer alabilir.

• Nazire Mecmuaları: Bir şairin başka bir şairin şiirine aynı vezin ve kafiyeyle yazdığı benzer şiirlerin (nazirelerin) toplandığı eserlerdir (Örn: Eğridirli Hacı Kemal’in Câmiu’n-Nezâir’i veya Pervane Bey Mecmuası).